Hout

Een driedimensionaal anisotroop en hygroscopisch materiaal, opgebouwd uit cellulose, hemicellulose en lignine

Anisotroop

Materiaal waarvan eigenschappen verschillen naargelang de richting (longitudinaal, radiaal, tangentiaal)

Hygroscopisch

Het vermogen van hout om water op te nemen en af te geven uit de omgeving

Cellulose

Lineair polymeer dat de basis vormt van de celwand en zorgt voor sterkte, langste keten, 40-45%, (C6H10O5)n

Hemicellulose

Kortere, vertakte polymeren die de celwand flexibel maken, 10-25%

Lignine

Complex polymeer dat cellulosevezels verstijft en hout hard maakt

Primaire groei

Lengtegroei van de boom via meristemen

Secundaire groei

Diktegroei door het vasculair cambium

Xyleem

Houtweefsel dat water en mineralen transporteert

Floëem

Bastweefsel dat suikers transporteert van bladeren naar wortels

Spinthout

Jong, actief xyleem dat water transporteert, voedselrijk --> aantrekkelijk voor insecten (micro-biologische aantasting), dus wordt vaak weggehaald bij meubelbouw

Kernhout

Ouder, donkerder hout dat geen water meer transporteert en gevuld is met inhoudsstoffen, verkernd spinthout

Merg

Centrale kern van de stam, oudste weefsel

Schors

Buitenste beschermlaag van de boom, dood weefsel

Cambium

Dunne cellaag die nieuw hout en bast vormt

Stralen

Radiale cellen die horizontaal transport mogelijk maken

Jaarring

Jaarlijkse groeizone bestaande uit vroeghout en laathout

Vroeghout

Licht, poreus hout gevormd in het voorjaar

Laathout

Donkerder, dichter hout gevormd in de zomer

Transversaal vlak

Doorsnede loodrecht op de stam-as

Radiaal vlak

Doorsnede door de lengteas, zichtbaar met stralen -> "spiegels"

Tangentiaal vlak

Doorsnede evenwijdig aan de groeiringen, groeiringen > tekening (vlam)

Groen hout

Bevat ca. 50% water, vers gekapt hout, droging noodzakelijk voor gebruik

Vrij water

Water in de celholtes van vers hout

Gebonden water

Water dat chemisch gebonden is aan celwandstructuren

Vezelverzadigingspunt (FSP)

Punt waarop celwanden verzadigd zijn met gebonden water maar celholtes leeg zijn --> enkel gebonden water

Evenwichtsvochtgehalte (EMC)

Vochtgehalte waarbij hout in evenwicht is met de relatieve luchtvochtigheid --> geen vochtopname/geen vochtafgifte

Hysteresis

Chemische/fysische/structurele veranderingen in het hout door verschil in vochtgedrag tussen opname en afgifte

Krimp

Volumevermindering van hout bij vochtverlies onder FSP

Zwel

Volumetoename van hout bij vochtopname onder FSP

Longitudinale krimp

Zeer beperkte krimp langs de vezelrichting

Radiale krimp

Matige krimp loodrecht op de groeiringen

Tangentiaal krimp

Grootste krimp, evenwijdig aan de groeiringen

Vervorming

Kromtrekken van hout door ongelijkmatige krimp of zwel

Kromtrekken

Algemene term voor vervorming door vochtverschillen

Radiaalbarsten

Scheuren die vanuit het hart naar buiten lopen door spanningsverschillen --> zwel/krimp coëfficiënten tussen weefselstructuren

Cupvorming

Kromming waarbij de plank hol of bol trekt over de breedte

Twist

Torsie waarbij een plank in spiraalvorm vervormt

Bow

Kromming in de lengterichting

Crook

Kromming langs de zijkant van een plank

Compression set/ kompressiekrimp

Permanente volumevermindering door belemmerde zwel/krimp --> V0 ≠ V final

Surface checking

Barstjes ontstaan door spanningen, geen grote structurele problemen, enkel esthetische invloed

Interne spanningen

Spanningen in hout veroorzaakt door ongelijkmatige droging

Honeycombing

Interne scheurvorming in het hout door te snelle droging

Knoesten

Aanzet van een tak op de stam, invloed op esthetiek en structuur

Fotodegradatie

Oppervlaktedegradatie door licht, irreversibel, grote esthetische impact 75 – 200 μm = oppervlakkig 400 μm (0,4 mm) = langdurige fotodegradatie C-C verbindingen: 346 nm C-O: 334 nm C-H: 289 nm

Lignine afbraak

Fotochemische reactie waarbij lignine degradeert en hout verkleurt

Vergrijzing

Oppervlakkige grijze verkleuring door UV licht en oxidatie

Delta E

Maat voor kleurverandering in hout, afhankelijk van extractstoffen

Extractiestoffen

Natuurlijke chemische stoffen in hout die kleur en degradatie beïnvloeden

Betuline

Kleurende inhoudsstof in berk die onder licht degradeert

Oppervlakte erosie

Afbraak van de bovenste houtlaag door licht en weer

Microbarsten

Kleine scheurtjes door fotochemische verzwakking

Schimmelgroei

Microbiologische aantasting bij hoge vochtigheid Optimum 20 en 32°C + adequaat houtvochtgehalte 19-30% (RV 70-100%) + zuurstof + voedingsbron (lignine, cellulose, hemicellulose) --> zuurtegraad van het hout (niveau van tannines), minder zuur --> meer gevoelig

Zachtrot

Schimmeltype dat vooral (hemi)cellulose afbreekt en sponsachtig hout veroorzaakt samen met verkleuring, gewichtsverlies van tot 3 tot 60%

Witrot

Schimmel die lignine én cellulose afbreekt, hout wordt vezelig, bleek en sponsachtig, gewichtsverlies tot 97%

Bruinrot

Schimmel die cellulose depolymeriseert, hout wordt bruin en brokkelig, grote krimp, gewichtsverlies tot 70%

Mycelium

Netwerk van schimmeldraden dat hout binnendringt

Hyfen

Individuele schimmeldraden die celwanden aantasten

Sporen

Voortplantingscellen van schimmels die verspreid worden via lucht

Voedingsbodem

Houtcomponenten waarop schimmels groeien (cellulose, lignine, hemicellulose)

Optimale schimmeltemperatuur

20–32°C

Minimaal houtvochtgehalte voor schimmel

ca. 19–30% (RV van 70-100%)

Insectenaantasting

Schade door houtetende insecten (xylofagen)

Xylofagen

Insecten die hout eten in larvale fase

Larve

Ontwikkelingsstadium waarin insecten hout consumeren

Imago

Volwassen insect dat uitvliegt

Uitvlieggat

Opening waar volwassen insect het hout verlaat

Boormeel

Uitwerpselen en houtresten geproduceerd door larven

Identificatie insecten

1) Biotoop (houtvoorkeur, vochtigheid) 2) Observatie morfologie boorgangen/uitvlieggaten 3) Observatie levende/dode eieren/larven/imago’s (rondom/in object) 4) Studie van uitwerpselen (‘houtpoeder’)

Kleine klopkever

Veroorzaakt ronde gaatjes van 1–2 mm, actief op warme dagen in het voorjaar, droog niet zuur loof- en naaldhout

Bonte knaagkever

Veroorzaakt ronde gaten tot 4 mm, actief op warme dagen in het voorjaar, op vochtig loofhout

Huisboktor

Veroorzaakt ovale uitvlieggaten van 3–6 mm, actief op warme dagen in het voorjaar, op (vrijwel) droog naaldhout met een voorkeur voor spinthout

Spinthoutkever

Veroorzaakt ronde uitvlieggaten van 1-2 mm met verpulvert hout, zeer fijn boormeel, actief op warme dagen in juni-augustus, vooral op jong hout, spinthout, enkel in loofbomen

Snuitkever

Veroorzaakt onregelmatige uitvlieggaten in de richting van de houtvezel, actief in de zomerperiode van juni tot augustus, op zeer vochtig en rottend hout

Boorgangen

Tunnels die larven in hout maken, niet zichtbaar op het oppervlak

Detritus

Uitwerpselen van insecten, gebruikt voor soortidentificatie

Vochtgrens insecten

Minimumvochtgehalte dat nodig is voor larvale ontwikkeling

Spinthoutvoorkeur

Voorkeur van sommige insecten voor voedzamer spinthout

Koudebrug

Zone waar condens optreedt, verhoogt risico op schimmel en insecten

Mechanische schade

Schade door impact, druk, trillingen of belasting

Verkerning

Proces waarbij spinthout verandert in kernhout

Inhoudsstoffen

Chemische stoffen in kernhout die duurzaamheid beïnvloeden

Dichtheid

Massa per volume, beïnvloedt krimp en sterkte

Volumetrische krimp

Totale krimp van hout in alle richtingen samen

Droogdefect

Schade die ontstaat door foutieve droging

Klimaatschommeling

Variatie in RV en temperatuur die degradatie versnelt

Preventieve conservatie

Maatregelen om degradatie te voorkomen door klimaatbeheersing