უჯრედი

ნებისმიერი ცოცხალი ორგანიზმის (გარდა ვირუსებისა) სტრუქტურული, ფუნქციური და გენეტიკური ერთეული.

პლაზმური მემბრანა (პლაზმოლემა)

რთული ლიპიდურ-ცილოვანი სტრუქტურა, რომელიც უზრუნველყოფს უჯრედის შიდა გარემოს იზოლაციას, მექანიკურ დაცვას და ნივთიერებათა სელექციურ ტრანსპორტს.

ციტოპლაზმა

შედგება ჰიალოპლაზმისგან (ციტოზოლი) და მასში ჩადგმული სხვადასხვა მემბრანული თუ არამემბრანული ორგანელებისგან.

გენეტიკური აპარატი

პროკარიოტებში წარმოდგენილია თავისუფალი დნმ-ის რგოლური მოლეკულით, ხოლო ეუკარიოტებში — მემბრანით შემოსაზღვრული ბირთვით.

კატაბოლიზმი (ენერგეტიკული ცვლა)

რთული ორგანული ნივთიერებების დაშლა მარტივ შენაერთებამდე ატფ-ის გამოყოფით.

ანაბოლიზმი (პლასტიკური ცვლა)

მარტივი ნივთიერებებისაგან საკუთარი სტრუქტურული მაკრომოლეკულების სინთეზი ენერგიის ხარჯვით.

ჰომეოსტაზი და თვითრეგულაცია

უჯრედის უნარი, შეინარჩუნოს შიდა გარემოს ფიზიკურ-ქიმიური პარამეტრების მუდმივობა გარე ფაქტორების მუდმივი ცვლილების მიუხედავად.

კომპარტმენტალიზაცია

ეუკარიოტული უჯრედების შიდა სივრცის დაყოფა ცალკეულ მემბრანულ უბნებად (ორგანელებად), რაც საშუალებას იძლევა ერთდროულად წარიმართოს ურთიერთგამომრიცხავი რეაქციები.

ფოსფოლიპიდური ბილაიერი (ორშრე)

ქმნის მემბრანის ძირითად მყარ, ჰიდროფობულ ბაზისს (შედგება ჰიდროფილური თავებისა და ჰიდროფობული კუდებისგან).

ინტეგრალური (ტრანსმემბრანული) ცილები

მთელ სიგანეზე კვეთენ მემბრანას და ასრულებენ სატრანსპორტო, ფერმენტულ და რეცეპტორულ ფუნქციებს.

პერიფერიული ცილები

მიმაგრებულია მემბრანის შიდა ან გარე ზედაპირზე და მონაწილეობენ ციტოჩონჩხთან დაკავშირებასა და სიგნალების გადაცემაში.

გლიკოკალიქსი

მემბრანის გარე ზედაპირზე არსებული ნახშირწყლოვანი ჯაჭვები, რომლებიც უზრუნველყოფენ უჯრედშორის ამოცნობას, ადჰეზიას და იმუნურ პასუხს.

მემბრანის ფლუიდურობა (სითხე)

დამოკიდებულია ცხიმოვანი მჟავების უჯერობაზე (რაც მეტია უჯერო ბმები, მით მაღალია ფლუიდურობა).

ქოლესტერინის როლი მემბრანაში

მოქმედებს როგორც „ბუფერი“ — ზღუდავს ზედმეტ მოძრაობას მაღალ ტემპერატურაზე და ხელს უშლის კრისტალიზაციას დაბალ ტემპერატურაზე.

ბირთვი (Nucleus)

უჯრედის მართვისა და გენეტიკური ინფორმაციის შენახვის ცენტრი (შეიცავს ნუკლეოპლაზმას, ქრომატინს და ბირთვაკს).

მიტოქონდრია

უჯრედის ძირითადი „ენერგეტიკული სადგური“, რომლის შიდა მემბრანა ქმნის კრისტებს, ხოლო მატრიქსი შეიცავს კრებსის ციკლის ფერმენტებს.

ხორკლიანი (გრანულარული) ებ

ზედაპირი დაფარულია რიბოსომებით; პასუხისმგებელია სეკრეტორული, მემბრანული და ლიზოსომური ცილების სინთეზზე.

გლუვი ებ

არ აქვს რიბოსომები; მონაწილეობს ლიპიდების სინთეზში, დეტოქსიკაციასა და კალციუმის იონების დეპონირებაში.

გოლჯის კომპლექსი (აპარატი)

მემბრანული ცისტერნების დასტა, რომელიც ახდენს ცილებისა და ლიპიდების საბოლოო ქიმიურ მოდიფიკაციას და შეფუთვას.

ლიზოსომები

სავსეა მჟავე ჰიდროლიზური ფერმენტებით და უზრუნველყოფენ უჯრედშიდა მონელებას, აუტოფაგიასა და აპოპტოზს.

პეროქსისომები

შეიცავენ ოქსიდაზურ და კატალაზურ ფერმენტებს, რომლებიც შლიან წყალბადის პეროქსიდს (H2O2) და ატარებენ ცხიმოვანი მჟავების ბეტა-დაჟანგვას.

ციტოჩონჩხი

მიკრომილების, მიკროფილამენტებისა და შუალედური ფილამენტების ქსელი, რომელიც განსაზღვრავს უჯრედის ფორმასა და მოძრაობას.

ბირთვი (Nucleus)

უჯრედის მართვისა და გენეტიკური ინფორმაციის შენახვის ცენტრი. შედგება ორმაგი მემბრანისგან (ფორებით), ნუკლეოპლაზმისგან, ქრომატინისაგან (დნმ + ჰისტონური ცილები) და ბირთვაკისაგან, სადაც სინთეზირდება რ-რნმ და იწყება რიბოსომების აწყობა.

მემბრანული (ენდომემბრანული) სისტემა

მოიცავს უჯრედის შიდა მემბრანულ სტრუქტურებს (EB, გოლჯის კომპლექსი, ლიზოსომები, ვეზიკულები და პლაზმური მემბრანა), რომლებშიც ვეზიკულების საშუალებით მუდმივად ხდება მემბრანული მასალისა და ცილოვანი ნაკადების ცვლა.

ვეზიკულური ტრანსპორტი

მაკრომოლეკულების გადატანა მემბრანული ბუშტუკებით (მოიცავს ენდოციტოზსა და ეგზოციტოზს).

ფაგოციტოზი

მყარი ნაწილაკების (ბაქტერიები, უჯრედის ნამსხვრევები) შთანთქმა უჯრედის მიერ მემბრანის ინვაგინაციის გზით (მაგ., მაკროფაგებისა და ნეიტროფილების მიერ).

პინოციტოზი

წვეთოვანი გზით სითხისა და მასში გახსნილი ნივთიერებების შეტანა უჯრედში.

რეცეპტორ-შუამავლობითი ენდოციტოზი

მაღალსპეციფიკური პროცესი, სადაც მემბრანის ზედაპირზე არსებული რეცეპტორები უკავშირდებიან კონკრეტულ ლიგანდებს (მაგ., LDL) და კლატრინით დაფარული ვეზიკულის სახით შეაქვთ უჯრედში.

სელექციური გამტარობა

მემბრანის ძირითადი თვისება — იგი აკონტროლებს, რომელი ნივთიერება შევა ან გამოვა უჯრედიდან.

პასიური ტრანსპორტი

მიმდინარეობს კონცენტრაციული გრადიენტის გასწვრივ (მაღალი კონცენტრაციიდან დაბლისკენ) და არ მოითხოვს ატფ-ის ენერგიას.

მარტივი დიფუზია

მცირე ზომის არაპოლარული მოლეკულების ($O_2, CO_2$) და ლიპიდხსნადი ნივთიერებების უშუალო გავლა ლიპიდურ ორშარზე.

ოსმოსი

წყლის მოლეკულების დიფუზია ნახევარგამტარ მემბრანაზე ჰიდროტოლანტური (კონცენტრაციული) გრადიენტის მიხედვით.

ფასილიტირებული (გაადვილებული) დიფუზია

პოლარული მოლეკულებისა (გლუკოზა) და იონების გადატანა სპეციალური სატრანსპორტო ცილების — არხებისა და გადამტანების (კარიერების) მეშვეობით, რომლებიც იცვლიან კონფორმაციას.

აქტიური ტრანსპორტი

მიმდინარეობს კონცენტრაციული გრადიენტის საწინააღმდეგოდ (დაბლიდან მაღალი კონცენტრაციისკენ) და აუცილებლად მოითხოვს ენერგიას (ატფ-ის ჰიდროლიზს).

პირველადი აქტიური ტრანსპორტი

პირდაპირ მოიხმარს ატფ-ის ენერგიას (კლასიკური მაგალითია ნატრიუმ-კალიუმის ტუმბო $Na^+/K^+-ATPase$, რომელიც ატფ-ის ერთ მოლეკულაზე ტუმბნის 3 $Na^+$-ს გარეთ და 2 $K^+$-ს შიგნით).

მეორეული აქტიური ტრანსპორტი (კოტრანსპორტი)

ნივთიერების გადატანა სხვა იონის უკვე არსებული ელექტროქიმიური გრადიენტის ხარჯზე (პირდაპირ ატფ არ იხარჯება).

სიმპორტი

კოტრანსპორტის ტიპი, სადაც ორივე ნივთიერება ერთი მიმართულებით მოძრაობს (მაგ., გლუკოზისა და $Na^+$-ის ერთდროული შეტანა ნაწლავის ეპითელში).

ანტიპორტი

კოტრანსპორტის ტიპი, სადაც ნივთიერებები საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობენ.

მემბრანული (ენდომემბრანული) სისტემა

მოიცავს უჯრედის შიდა მემბრანულ სტრუქტურებს (EB, გოლჯის კომპლექსი, ლიზოსომები, ვეზიკულები და პლაზმური მემბრანა), რომლებშიც ვეზიკულების საშუალებით მუდმივად ხდება მემბრანული მასალისა და ცილოვანი ნაკადების ცვლა.

ვეზიკულური ტრანსპორტი

მაკრომოლეკულების გადატანა მემბრანული ბუშტუკებით (მოიცავს ენდოციტოზსა და ეგზოციტოზს).

რეცეპტორ-შუამავლობითი ენდოციტოზი

მაღალსპეციფიკური პროცესი, სადაც მემბრანის ზედაპირზე არსებული რეცეპტორები უკავშირდებიან კონკრეტულ ლიგანდებს (მაგ., LDL) და კლატრინით დაფარული ვეზიკულის სახით შეაქვთ უჯრედში.

ეგზოციტოზი

უჯრედში სინთეზირებული პროდუქტების (ჰორმონები, ფერმენტები, ნეირომედიატორები) შემცველი ვეზიკულების მიახლოება პლაზმურ მემბრანასთან, მათ შერწყმა და შიგთავსის უჯრედგარე სივრცეში გამოტანა.